Manneskjunni, eins og öðrum lífverum sem byggja þessa jörð, er nauðsynlegt að viðhalda stofni sínum og til þess skapar náttúran okkur lífs- og kynhvöt. En það að verða ástfanginn, að elska og stofna til langtímasambanda byggðum á tilfinningum, aðgreinir hins vegar mennina frá öðrum dýrum. (Siðir, venjur og  það sem  talið er vera ,,ákjósanleg“ hegðun í þessum málaflokki er jafnframt síbreytileg eins og svo margt annað þegar kemur að samfélögum manna.)
En þörfin eða hæfileikinn til að verða ástfanginn er sammannlegur eiginleiki og flest upplifum við það a.m.k. einu sinni á ævinni þó að margir geri það mun oftar. Þetta hefur oft á tíðum mikil áhrif á líf viðkomandi. Sagt hefur verið að ástin ræni manni ráði og rænu, og einhver tók svo til orða að banna ætti ástföngnu fólki að giftast, það væri ekki ábyrgt gjörða sinna. En ástin á sér fleiri birtingarmyndir. Kærleikur og virðing kemur oft í stað fyrsta ástarbrímans þegar sambönd þroskast og styrkjast og þá er ástarsorgin líka vel þekkt.
 Í gegnum aldirnar hafa óteljandi listaverk orðið til sem fjalla um ástina á einn eða annað hátt s.s.  tónverk, ljóð, kvæði, skáldsögur, leikrit og málverk svo eitthvað sé nefnt. Allt frá  trúbadorum miðalda og til rómantískra sárþjáðra rithöfunda 18. og 19.aldar sem áttu í tilvistarkreppu og settu óendurgoldna ást og sorg á stall. Einnig má nefna framúrstefnu og súrrealíska listamenn 20. aldar sem  kusu að fara ótroðnar slóðir,  þeir litu á hindranir sem stökkpall án þess þó að vita nákvæmlega hvert það stökk leiddi.  Allir upptaldir eiga það sammerkt að hafa brennandi áhuga á þessu sígilda þema „ástinni“ og bera verk þeirra þess glögg merki.
Í flestum löndum Evrópu undir lok 19. aldarinnar og þá einnig á Íslandi var nýrómantísk stefna ríkjandi. Fólk var orðið þreytt á bókmenntalegu raunsæi og vísindahyggju, svokallaðri raunsæisstefnu þar sem aðaláherslan var á lækningu mannfélagsmeina, þó svo að fæstir gengu jafn langt og Nietzsche sem vildi að gefið yrði út dánarvottorð þess efnis að “Guð væri dauður” af völdum okkar mannanna. Þessar hugmyndir má helst rekja til þeirrar rómantísku grillu um snillinginn, séní-ið ásamt þróunarkenningu Darwins um úrval tegundanna. Kynjamisrétti var mikið, þöggun kvenna enn ríkjandi og formúlan um snillinginn gat eingungis gengið upp fyrir menn - ekki konur. Aðrar stefnur komu fram þegar leið á 20.öldina og þjóðfélagsbreytingar urðu gríðarlegar, ekki síst á Íslandi þar sem samfélagið hafði verið að mörgu leyti staðnað í aldaraðir. Það sama má segja um ástarmál landans. Þau tóku á sig aðrar myndir og umgjörðin varð önnur. Ef í fljótu bragði er borið saman bændasamfélag 19. aldarinnar á Íslandi við það sem þekkist í dag þá er sá munur mjög greinilegur. Tilfinningar og kenndir sem bærast í brjósti þeirra sem þær upplifa hafa hins vegar sjálfsagt lítið breyst og taka ekki, nema þá að litlu leyti, mið af ytri aðstæðum.

Ekki er hægt að ræða um ást og rómantík án þess að nefna blessað kynlífið sem óneitanlega er oft fylgifiskur þessara tilfinninga. Hæfileikinn til að laðast kynferðislega að annarri manneskju kviknar á kynþroskaaldrinum og er að sjálfsögðu tengdur æxlunarþörf okkar sem tegundar. Kynlíf og ást fara oft saman en það er ekki algilt, ástarlaust kynlíf þekkist sem og platónsk ást þar sem kynlíf er ekki í myndinni.
Þar til mjög nýlega var ekki hjá barneignum komið í langflestum tilfellum ef kynlíf var stundað. Þessi staðreynd setti miklar hömlur á kynlífsiðkun og í vestrænum samfélögum var almennt litið svo á að kynlíf ætti ekki að stunda utan hjónabands. Þjóðfélagið sá til þess þar sem sjaldnast voru úrræði til að sjá öllum þeim börnum farborða sem annars myndu fæðast. Trúarbrögð hafa einnig haft mikið um það að segja hvernig þessum málum er háttað og kristin viðhorf einkenndust af því að holdlegar fýsnir þóttu andlegum málum óæðri. Með tilkomu getnaðarvarna og sérstaklega pillunar um miðja 20.öld urðu straumhvörf í þessum málum og frjálsræði hefur aukist til muna. Þó er spurning hvort of langt sé gengið í dag, áhugi og fókus samfélagsins á kynlíf sé jafnvel orðinn of mikill? Dæmi hver fyrir sig.

Að setja upp sýningu sem fjallar um ást, rómantík og kynlíf er mjög metnaðarfullt verkefni og ljóst er að ómögulegt er að gera umfjöllunarefninu skil til fullnustu, hvað þá þegar tími, fjármagn og húsnæði takmarkar einnig möguleika til miðlunar. Því var tekið á það ráð að reyna að afmarka efnið við 100 ár, 1880-1980, og að halda sig að mestu við Austurland. Vissulega er það þó þannig að straumar og stefnur berast annars staðar frá og það sem um er fjallað hér því ekki einskorðað við þennan landshluta.

Á neðstu hæðinni er búið að setja upp ljósmyndir af hjónum og brúðhjónum. Þar er hægt að hlusta á viðtöl við Austfirðinga á ýmsum aldri um hugmyndir þeirra og upplifun af ástinni auk tónlistar og kvæða.  Á neðstu hæðinni má svo finna ástarsöguna af Jóni og Gunnu og afkomendum þeirra.
Hér á miðhæðinni má sjá dæmi úr austfirskum ástarbréfum og muni tengda ástinni. Þá eru hér 50 hjörtu hönnuð af Ríkeyju Kristjánsdóttur sem hvert og eitt táknar tilfinningu eða ástand tengt ástinni.

Hér má skoða brot úr austfirskum ástarbréfum. 

Hér má nálgast hin ýmsu skjöl, ljóð og texta á sýningunni

Myndir af ástarhjörtum Ríkeyjar má sjá hér.

Ástarsaga Jóns og Gunnu og afkomenda þeirra.

Sýningin var styrkt af Menningarráði Austurlands