Saga safnsins

Upphafið

Söfnun gamalla muna á Austurlandi til varðveislu á safni hófst með bréfi dagsettu 17. nóv. 1942. Íslenska lýðveldið var orðið rúmra tveggja ára, nútíminn var kominn á fulla ferð fannst mönnum og hratt myndi hið gamla gleymast ef ekki yrði spornað gegn því. Mönnum fannst að ræktarsemi við „sögu þjóðarinnar, minningar hennar og minjar,“ vera „ræktarsemi við framtíð hennar, sjálfstæði og frelsi“, eins og segir í bréfi sem sent var út á Austurlandi haustið 1942. Í bréfinu var þess óskað að hvert heimili á Austurlandi leggði varðveislu og söfnun menningarminja lið með því að leggja hvaðeina gamalt af mörkum til hins fyrirhugaða safns á Austurlandi er varðveita skyldi slíkar minjar. Undir bréfið skrifuðu Sigrún P. Blöndal Hallormsstað, Gunnar Gunnarsson Skriðuklaustri, Þórarinn Þórarinsson Eiðum, Páll Hermannsson Eiðum, Björn Hallsson Rangá, Sveinn Jónsson Egilsstöðum og Benedikt Guttormsson Eskifirði. Safnið var svo stofnað 1943 að frumkvæði Gunnars Gunnarssonar rithöfundar. Safnið var fyrst í geymslum á Hallormsstað, en 1945 bauðst Gunnar til að taka það inn í hús sitt og leggja eitt herbergi til sýningar á því. Var það opið almenningi á sumrin og sá fjölskyldan um vörslu þess. Þegar Gunnarshús var afhent ríkinu 1948 stóð til að safnið fengi stóraukið sýningarpláss, enda var það í samræmi við gjafabréf Gunnars og Franziscu. Þegar til kom þurfti Tilraunastöðin, sem þá flutti í húsið, á þessu húsnæði að halda, og varð því ekkert af stækkuninni. Árið 1966 var safninu á Skriðuklaustri lokað formlega, vegna ófullnægjandi aðstöðu. Þegar Safnastofnun Austurlands var sett á laggirnar 1972 var enn leitað eftir því við ráðuneyti þau er hlut áttu að máli, að safnið fengi nægilegt húsrými í Gunnarshúsi. Samkomulag náðist um það og skyldi í staðinn stefnt að nýbyggingu fyrir tilraunastöðina. Þessi áætlun fór einnig út um þúfur, og 1979 varð niðurstaðan sú að safnið skyldi flutt burt frá Klaustri og byggt yfir það á Egilsstöðum. Fyrsti áfangi þeirrar byggingar, sem ber nafnið Safnahús, er nú risinn, og var Minjasafn Austurlands opnað þar vorið 1996. (Heimild: Helgi Hallgrímsson, "Skriðuklaustur", Lesbók Morgunblaðsins 18. desember 1999.)

Áfangar í sögu og rekstri safnsins:

  • 1942 Undirbúningsnefnd að stofnun safnsins kosin. 
  • 1943 Safnið stofnað.
  • 1945 Munir safnsins færðir frá Húsmæðraskólanum á Hallormstað að íbúðarhúsi Gunnars Gunnarssonar, skálds, að Skriðuklaustri.
  • 1948 Um 400 munir skráðir í aðfangabók.
  • 1966 Munir safnsins fluttir í geymslur á Egilsstöðum.
  • 1995 Fyrsti áfangi Safnahússins á Egilsstöðum af þremur tekinn í notkun. Minjasafnið flytur inn ásamt Héraðsskjalasafni Austurlands og Bókasafni Héraðsbúa. Nýr stofnsamningur gekk í gildi fyrir safnið.
  • 1996 Fastasýning opnuð. Starfsmaður allt árið ráðinn.
  • 1996-dagsins í dag: Safnið hefur starfsemi allt árið, fastasýning og sérsýningar.